Stawy w Masłomiącej wpisane do rejestru zabytków. Czy to powstrzyma dewastację?

Małopolski wojewódzki konserwator zabytków w Krakowie, Katarzyna Urbańska, podjęła decyzję o wpisaniu kompleksu stawów w Masłomiącej do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. Ochroną objęto wszystkie pięć zbiorników wodnych, na które składają się trzy historyczne stawy podworskie oraz dwa powstałe w późniejszym okresie.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że stawy są pozostałością cennego i zdewastowanego w ostatnich dekadach założenia dworsko-parkowego, które istnieje we wsi co najmniej od XV wieku. Podkreślono również, że kategoria krajobrazu kulturowego najlepiej odzwierciedla charakter i wartość chronionego obszaru.

Konflikt wokół niszczenia stawów przez właścicieli

Przedmiotem sporu są działania prywatnego przedsiębiorcy Tomasza N. oraz jego żony Karoliny N., którzy od 2023 roku wbrew planowi zagospodarowania przestrzennego niszczą stawy i groble. Właściciele bez pozwoleń spuszczają wodę, a także doprowadzili do całkowitego zasypania jednego zbiornika oraz częściowego drugiego.

Rzędy maszyn, koparek i wywrotek stoją w centrum Masłomiącej wzdłuż stawów wpisanych do gminnej ewidencji zabytków, a jedna z koparek od tygodni blokuje drogę.

Przeszłość prawna i poprzednia decyzja konserwatora

Stawy teoretycznie posiadały ochronę wynikającą z planu zagospodarowania oraz gminnego rejestru zabytków, jednak właściciele całkowicie je ignorowali. Dewastacja trwała także w trakcie postępowania konserwatorskiego, które rozpoczęło się 17 czerwca 2024 roku.

Poprzednia decyzja o wpisie do rejestru zabytków zapadła 11 lutego 2025 roku, jednak okazała się nieskuteczna po odwołaniu złożonym w marcu przez właściciela. We wrześniu 2025 roku minister kultury uchylił ją w całości z powodu braku szczegółowego uzasadnienia dotyczącego charakteru zabytku i granic ochrony, przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Opinia Narodowego Instytutu Dziedzictwa i historia miejsca

W ramach ponownego postępowania sporządzenie specjalistycznej opinii zlecono Narodowemu Instytutowi Dziedzictwa, który przygotował dokument 15 kwietnia 2026 roku. Nowa decyzja o wpisaniu wszystkich pięciu stawów do rejestru zapadła 20 sierpnia 2026 roku, choć właściciele wciąż mają możliwość odwołania się do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Eksperci z Narodowego Instytutu Dziedzictwa ustalili, że główny staw istniał w pierwszej połowie XV wieku, a od 1472 roku pełnił funkcję hodowlaną i gospodarczą w połączeniu z młynem. Trzy konkretne stawy jako część obszaru dworskiego figurują w zapisach od 1739 roku, natomiast XIX-wieczny dwór został rozebrany w latach 80. XX wieku.

Znaczenie krajobrazu kulturowego i dalsze perspektywy

Małopolski konserwator Katarzyna Urbańska zaznaczyła w dokumentacji, że kompleks stawów stanowi szczególny rodzaj rozległego terytorialnie świadka czasów minionych tej wsi. Dwa młodsze stawy również uznano za integralną część krajobrazu kulturowego i układu przyrodniczego.

W oficjalnym uzasadnieniu podkreślono historyczną rolę stawów w majątkach ziemskich, gdzie pełniły funkcje gospodarcze i estetyczne, tworząc unikalną przestrzeń będącą efektem działalności człowieka. Służby państwowe i Wody Polskie wielokrotnie wyciągały konsekwencje wobec właścicieli, lecz dotychczasowe zakazy, nakazy i groźby wysokich kar nie przyniosły pożądanego skutku.