Zmiana kwalifikacji na granicy: Ukraińcy rejestrowani jako turyści zamiast uchodźców

Coraz częściej obywatele Ukrainy przekraczający polską granicę są rejestrowani przez Straż Graniczną jako turyści, a nie jako uchodźcy wojenni, nawet jeśli deklarują ucieczkę przed konfliktem. Przepisy nie nakładają na funkcjonariuszy obowiązku informowania podróżnych o przyznanym statusie, przez co wielu Ukraińców dowiaduje się o nim przypadkowo, często dopiero po kilku tygodniach, gdy orientują się, że ich ochrona tymczasowa straciła ważność.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka odnotowała wyraźną zmianę w statystykach rejestracji od marca 2026 roku. Przykładowo na przejściu w Medyce w styczniu i lutym 2026 roku zarejestrowano 9 tys. uchodźców, natomiast w marcu liczba ta spadła do 1814, w kwietniu do 82, w maju do 94, a w czerwcu do 359 osób. Podobne trendy zaobserwowano także w innych placówkach, m.in. w Korczowej, Hrubieszowie i Dorohusku, przy czym wyjątkiem pozostaje przejście w Hrebennem, gdzie sytuacja nie uległa znaczącej zmianie.

Konsekwencje prawne i pytania o przyczyny

Eksperci podkreślają, że kwalifikacja ma kluczowe znaczenie dla dalszego pobytu Ukraińców w Polsce. Uchodźcy wojenni mogą starać się o ochronę tymczasową, PESEL UKR i związane z tym przywileje, np. możliwość wjazdu do innych państw UE. Mogą legalnie przebywać w kraju, podczas gdy turyści nie mają takich uprawnień. Część obserwatorów sugeruje, że pogranicznicy mogli otrzymać od władz polecenie, aby pochwalić się niższymi statystykami ruchu migracyjnego, choć nie przedstawiono na to bezpośrednich dowodów.

Zdaniem działaczy humanitarnych, tendencję spadkową można wiązać z wetem prezydenta Karola Nawrockiego wobec specustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, które miało miejsce w sierpniu 2025 roku. Migranci, którzy opuszczają Polskę na więcej niż 30 dni, tracą ochronę, a po powrocie przed upływem tego terminu są coraz częściej kwalifikowani właśnie jako turyści.

Interwencja Rzecznika Praw Obywatelskich

Straż Graniczna w odpowiedzi na uwagi Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka wskazała, że osoby błędnie zakwalifikowane mają prawo do złożenia odwołania w placówce, która dokonała rejestracji. HFPC zwraca jednak uwagę na barierę czasową: rozpatrzenie wniosku trwa 30 dni, co stanowi równowartość ustawowego terminu na złożenie wniosku o numer PESEL ze statusem UKR.

Fundacja postuluje zwiększenie transparentności działań Straży Granicznej, w tym obligatoryjne informowanie cudzoziemców o nadanym statusie w momencie przekraczania granicy. Sprawą zajmuje się Rzecznik Praw Obywatelskich, który w sierpniu skierował w tej sprawie pytania do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.