Nowe zasady finansowania cmentarzy
Resort spraw wewnętrznych i administracji podjął prace nad przepisami, które mają uporządkować sposób naliczania opłat za usługi cmentarne. Projekt zakłada, że zasady opłat za korzystanie z cmentarzy komunalnych oraz znajdujących się na nich urządzeń użyteczności publicznej będą opierać się bezpośrednio na przepisach art. 4 ustawy o gospodarce komunalnej. Zmiana ta ma być pierwszą tak kompleksową reformą od niemal 70 lat.
Obecne przepisy budzą istotne wątpliwości interpretacyjne i są przedmiotem częstych sporów prawnych, co według ministerstwa tworzy stan poważnej niepewności dla samorządów. Brak wyraźnej podstawy ustawowej utrudnia gminom zarządzanie cmentarzami i prowadzi do rozbieżności w procedurach ustalania cenników, co w praktyce skutkuje nawet przypadkami nakładania opłat, których legalność jest kwestionowana.
Orzecznictwo sądów a kompetencje samorządów
Konieczność zmian wynika z ewolucji linii orzeczniczej sądów administracyjnych w ostatnich dwóch latach. Sądy coraz częściej stoją na stanowisku, że ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 roku pozwala wyłącznie na pobieranie opłat za pochowanie zwłok oraz zastrzeżenie grobu na kolejne dwie dekady, kwestionując tym samym szerszy katalog opłat cmentarnych.
W październiku 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uznał za nielegalne opłaty wykraczające poza pochówek, rozpatrując skargę mieszkańca na uchwałę Rady Miasta Olsztyna z lutego 2023 roku. Podobne rozstrzygnięcie zapadło w marcu 2025 roku przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w sprawie dotyczącej Rady Miejskiej w Radomiu, co znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Ryzyko finansowe i cele reformy
Resort ostrzega, że utrzymanie obecnego stanu prawnego może doprowadzić do poważnych problemów finansowych samorządów, gdyż koszty utrzymania infrastruktury cmentarnej systematycznie rosną. Ograniczenie katalogu opłat jedynie do czynności bezpośrednio związanych z pochówkiem pozbawiłoby gminy kluczowych dochodów, a masowe podważanie uchwał gminnych mogłoby zagrozić bieżącemu funkcjonowaniu nekropolii.
Ministerstwo wskazuje także na aspekt społeczny, zauważając, że aktualny system niesprawiedliwie obciąża osoby korzystające wyłącznie z grobów ziemnych. Proponowana nowelizacja nawiązuje do postulatów Najwyższej Izby Kontroli, która już w 2016 roku rekomendowała uporządkowanie przepisów dotyczących opłat cmentarnych oraz rozdzielenie usług pogrzebowych od cmentarnych. Rząd liczy, że nowa ustawa ostatecznie zamknie wieloletni spór dotyczący kompetencji gmin w tym obszarze.