Ewolucja systemu kaucyjnego w Polsce
Pierwszy rok funkcjonowania systemu kaucyjnego w Polsce można podzielić na trzy etapy rozwoju. Ostatni kwartał 2025 roku stanowił formalny start, charakteryzujący się ograniczoną infrastrukturą i sporadyczną obecnością opakowań objętych kaucją.
Początek 2026 roku przyniósł stopniowy wzrost liczby punktów zbiórki oraz samych opakowań, jednak system wciąż znajdował się w fazie rozruchowej. Rzeczywiste upowszechnienie mechanizmu nastąpiło dopiero w drugim i trzecim kwartale 2026 roku, gdy duże sieci handlowe masowo rozbudowały infrastrukturę automatów.
Sukces społeczny i dane operacyjne
Wakacyjne miesiące oraz wrzesień potwierdziły działanie systemu na szeroką skalę. Zgodnie z danymi Ministerstwa Klimatu i Środowiska, do końca września 2026 roku zwrócono około 5 miliardów opakowań w ramach systemu kaucyjnego, przy szacowanej efektywności na poziomie 72 procent.
Pozytywny odbiór potwierdzają badania opinii publicznej. Według wrześniowego sondażu CBOS, aż 84 procent badanych zadeklarowało zwrot przynajmniej jednego opakowania w ciągu trzech ostatnich miesięcy, a 65 procent ankietowanych opowiedziało się za utrzymaniem lub rozszerzeniem obecnych rozwiązań.
Wyzwania i luki w obecnym modelu
Mimo sukcesu, raport „ROK KAUCJI W POLSCE. Pierwszy bilans systemu i koszty pozostawionych wyjątków”, zrealizowany przez YOTTA na zlecenie EKO-UNII, wskazuje na istotne niedociągnięcia. Ankietowani użytkownicy skarżą się między innymi na problemy z przechowywaniem opakowań w domu oraz na awarie i przepełnienia automatów.
Paweł Pomian ze Stowarzyszenia Ekologicznego EKO-UNIA podkreśla problem ograniczonej dostępności danych. Ekspert zaznacza, że sama liczba zwrotów nie wystarcza do rzetelnej oceny efektywności systemu bez wglądu w dane o opakowaniach wprowadzanych na rynek oraz przepływach finansowych kaucji.
Postulaty dotyczące rozszerzenia systemu
Kluczowym wyzwaniem pozostaje wyłączenie z systemu jednorazowych butelek szklanych. Obecnie ten strumień odpadów wciąż obciąża gospodarkę komunalną, co zdaniem ekspertów jest rozwiązaniem bardziej korzystnym dla producentów niż dla środowiska.
Autorzy raportu postulują włączenie szklanych butelek jednorazowych do systemu kaucyjnego, co spotyka się z poparciem społecznym. Aż 65 procent respondentów badania YOTTA uważa, że wszystkie opakowania po napojach powinny podlegać tym samym zasadom, a 64 procent wskazuje, że obecne wyłączenia sprzyjają zaśmiecaniu.
Lekcje z zagranicy
Jacek Werder, autor raportu, wskazuje na potrzebę lepszego monitorowania zaśmiecenia przestrzeni publicznej. Jako przykład skutecznego podejścia podaje Łotwę, gdzie porównano dane przed i po wprowadzeniu systemu, co pozwoliło wymiernie ocenić efekty środowiskowe.
Jako kolejny punkt odniesienia eksperci wskazują Danię, której model obejmuje zarówno butelki szklane jednorazowe, jak i opakowania wielokrotnego użytku. Podkreślają oni jednak, że Polska powinna korzystać z tych doświadczeń w zakresie standaryzacji i organizacji zbiórki, unikając bezrefleksyjnego kopiowania obcych rozwiązań.