Kryzys demograficzny w Polsce: 70 proc. gmin traci mieszkańców i ma wyższe koszty

Najnowszy raport Polskiego Instytutu Ekonomicznego pod tytułem „Znikająca Polska lokalna; Finansowe skutki depopulacji gmin” ujawnia skalę wyludniania się kraju. O ile w latach 2004–2020 proces ten obejmował 58 proc. gmin, o tyle do 2024 roku odsetek ten wzrósł do 70 proc. Autorka opracowania, Agata Mróz, określiła to zjawisko „ukrytym podatkiem”, który stopniowo osłabia zdolność samorządów do generowania wpływów budżetowych.

Eksperci PIE wskazują na występowanie „efektu nożyc”. Z jednej strony wyludnianie się powoduje spowolnienie dynamiki budżetowej, gdyż utrata mieszkańców, zwłaszcza aktywnych zawodowo, przekłada się na niższe dochody własne. Z drugiej strony koszty świadczenia usług publicznych w przeliczeniu na mieszkańca rosną, ponieważ każda usługa staje się droższa przy mniejszej liczbie odbiorców.

Drastyczny wzrost kosztów usług publicznych

W gminach najgłębiej dotkniętych depopulacją wydatki na administrację w przeliczeniu na mieszkańca rosły w latach 2015–2024 o 84 proc. szybciej niż w regionach, w których liczba ludności rosła. Podobne tendencje zaobserwowano w wydatkach na oświatę, które w przeliczeniu na ucznia rosły o 19 proc. szybciej. Największy wzrost różnicy w wydatkach zanotowano jednak w pomocy społecznej.

Skalę zjawiska obrazują konkretne kwoty. Rozstęp w wydatkach na administrację między gminami depopulacyjnymi a tymi o rosnącej liczbie mieszkańców wzrósł z 102 zł w 2015 roku do 395 zł w 2024 roku. W przypadku oświaty różnica ta zwiększyła się z 727 zł do 2100 zł, a w pomocy społecznej aż szesnastokrotnie – z ok. 12 zł do ok. 194 zł.

Sytuacja w regionach i perspektywy

Efektem opisanej presji fiskalnej jest sytuacja, w której w 2024 roku aż 24 proc. polskich gmin wydawało na podstawowe usługi więcej, niż wynosiły ich całkowite dochody własne. Najtrudniejsza sytuacja występuje we wschodniej Polsce, szczególnie w województwach lubelskim, świętokrzyskim oraz podkarpackim. Problem dotyczy także tzw. peryferii wewnętrznych, czyli obszarów na stykach województw, a także południowych części województw opolskiego i dolnośląskiego.

W powiatach hrubieszowskim, krasnostawskim oraz bartoszyckim odpływ młodych mieszkańców sięgnął 40 procent, co czyni je najbardziej dotkniętymi regionami w kraju.

Samorządy nie grozi jednak natychmiastowe bankructwo, ponieważ brakujące środki uzupełniane są transferami z budżetu państwa. Eksperci podkreślają, że konieczna jest zmiana strategii – zamiast walki o odwrócenie trendów demograficznych, samorządy powinny skupić się na adaptacji do nowych warunków. Potrzebne są również zmiany w prawie, które ułatwiłyby lokalnym wspólnotom reagowanie na wyzwania demograficzne.

Gorzów Wielkopolski prowadzi obecnie własne badania nad liczebnością mieszkańców, wykorzystując dane z różnych rejestrów publicznych zamiast tradycyjnego meldunku.

Słubice oraz Frankfurt nad Odrą zainicjowały wspólny projekt pod nazwą „Transgraniczne Forum Demograficzne Dwumiasta”, mający na celu analizę problemów demograficznych na pograniczu.