Szczątki Jewhena Konowalca sprowadzone na Ukrainę: Historyczny lider OUN spocznie w Panteonie Narodowym

W Holandii przeprowadzono proces ekshumacji szczątków Jewhena Konowalca, który od czasu zamachu w 1938 roku spoczywał na cmentarzu Crooswijk w Rotterdamie. Informację o zakończeniu prac oraz decyzję o sprowadzeniu prochów na Ukrainę ogłosił prezydent Wołodymyr Zełenski.

Jak przekazała Iryna Wereszczuk, zastępczyni szefa kancelarii prezydenta, trumna ze szczątkami dotarła już na ziemię ojczystą, gdzie została powitana z honorami państwowymi i wojskowymi. Pułkownik Jewhen Konowalec został powitany na ziemi ojczystej ze wszystkimi honorami państwowymi i wojskowymi – napisała Wereszczuk w mediach społecznościowych.

W oficjalnej ceremonii w Rotterdamie wzięła udział ukraińska delegacja państwowa oraz przedstawiciele diaspory. W wydarzeniu uczestniczyli między innymi zastępczyni szefa Biura Prezydenta Iryna Wereszczuk, ambasador Ukrainy w Holandii Andrij Kostin oraz szef Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Ołeksandr Ałfiorow.

Obecni byli również reprezentanci ukraińskiej społeczności lokalnej, organizacji skautowej Płast, Ukraińskiej Wspólnoty Strzeleckiej Kanady, Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowego Kanady a także duchowni Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego.

Przygotowaniami do operacji, realizowanymi na bezpośrednie polecenie prezydenta, kierowali szef kancelarii prezydenckiej Kyryło Budanow, minister spraw zagranicznych Andrij Sybiha oraz szef Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Ołeksandr Ałfiorow. Działania te wpisują się w szerszą politykę władz Ukrainy dotyczącą sprowadzania do kraju szczątków czołowych działaczy niepodległościowych. W maju bieżącego roku z Luksemburga przewieziono prochy innego lidera OUN, Andrija Melnyka, wraz z jego małżonką, którzy również zostali pochowani na Narodowym Cmentarzu Wojskowym.

Przebieg uroczystości i plany dotyczące Panteonu Narodowego

Jak przekazał Wołodymyr Zełenski, prochy Jewhena Konowalca zostały złożone na Narodowym Wojskowym Cmentarzu Memorialnym. Uroczystości pożegnalne zaplanowano w Patriarszym Soborze Zmartwychwstania Chrystusa Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w Kijowie, a w samych uroczystościach w Kijowie uczestniczył prezydent Wołodymyr Zełenski.

Przywozimy do domu wybitnego syna narodu ukraińskiego – powiedział Zełenski, nazywając Konowalca wzorowym wojownikiem i podkreślając jego zaangażowanie w walkę o niepodległość Ukrainy, a prezydent nawiązał również do trwającej wojny, zapewniając, że o przyszłości państwa i jego drodze narodowej będą decydowali wyłącznie Ukraińcy.

Prochy Jewhena Konowalca zostaną sprowadzone do Ukrainy i ponownie pochowane na Narodowym Wojskowym Cmentarzu Memorialnym. Ceremonia pożegnalna odbędzie się w Patriarszym Soborze Zmartwychwstania Chrystusa Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w Kijowie. Wszystkie szczegóły zostaną podane w późniejszym terminie – poinformował w mediach społecznościowych Wołodymyr Zełenski.

Pogrzeb w Kijowie nie jest jednak ostatnim etapem, ponieważ docelowo szczątki mają zostać przeniesione do powstającego Ukraińskiego Panteonu Narodowego, a podobna decyzja dotyczy Andrija Melnyka, następcy Konowalca na stanowisku przywódcy OUN, którego pochowano w ukraińskiej stolicy 25 maja.

Dnia 1 lipca Rada Najwyższa Ukrainy przegłosowała utworzenie Panteonu Narodowego, za czym opowiedziało się 287 posłów, a nikt nie był przeciw. Przewodniczący parlamentu Rusłan Stefanczuk podkreślił, że ma to być miejsce dla najlepszych synów i córek narodu ukraińskiego, dodając, iż ukraiński Panteon Narodowy będzie miejscem, w którym na zawsze żyć będą zarówno chwała, jak i wolność Ukrainy oraz wyrazem szczerej wdzięczności wobec tworzących państwo.

Przyjęta ustawa przewiduje, że w Panteonie będzie można uhonorować m.in. osoby pełniące funkcje głów państwa w historycznych organizmach państwowych Ukrainy, prezydentów Ukrainy oraz naczelnych dowódców formacji wojskowych walczących o niepodległość kraju. Dodatkowo istnieje też możliwość uhonorowania naczelnych dowódców Sił Zbrojnych Ukrainy z okresu wojny o niepodległość oraz osób, które wniosły istotny wkład w odbudowę państwa, rozwój wojska, kultury, nauki, sportu czy społeczeństwa obywatelskiego, a wśród uprawnionych mogą znaleźć się też laureat Nagrody Nobla oraz wybitni naukowcy i przedstawiciele kultury związani z Ukrainą.

Deputowany Mykyta Poturajew przyznał, że pełna lista osób do uhonorowania nie została jeszcze ustalona, nie wykluczając w przyszłości nazwiska Stepana Bandery, choć w wypowiedzi dla Wprost zaznaczono, że obecnie są to jedynie spekulacje.

Reakcje w Polsce oraz napięcia dyplomatyczne

Przyjęcie ustawy o Panteonie poprzedzono decyzją prezydenta o nadaniu jednostce wojskowej imienia „Bohaterów UPA”, co wywołało krytykę w Polsce i skutkowało m.in. odebraniem Zełenskiemu Orderu Orła Białego przez Karola Nawrockiego.

Następnie Orderu Orła Białego zrzekli się byli prezydenci Ukrainy: Leonid Kuczma, Wiktor Juszczenko oraz Petro Poroszenko, a innych polskich odznaczeń państwowych zrzekli się minister spraw zagranicznych Ukrainy Andrij Sybiha, szef Biura Prezydenta Ukrainy Kyryło Budanow, jego zastępca Ihor Żowkwa oraz ambasador Ukrainy w Polsce Wasyl Bodnar.

Deklaracja ukraińskiego deputowanego o mniejszym lub większym udziale Bandery spotkała się ze sprzeciwem polskich władz, a szef Kancelarii Prezydenta RP Zbigniew Bogucki zapowiedział, że Karol Nawrocki nigdy się nie zgodzi na upamiętnienie Bandery, odwołując się przy tym do pamięci o ofiarach ukraińskich nacjonalistów, co sprawia, że możliwy skład panteonu może stać się kolejnym trudnym tematem w relacjach Warszawy i Kijowa.

Rola Konowalca w historii i kontrowersje historyczne

Jewhen Konowalec był postacią kluczową dla ruchu narodowego w pierwszej połowie XX wieku. Służył jako oficer Ukraińskich Strzelców Siczowych i pułkownik armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, był także współzałożycielem Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, stanowiącej bezpośredniego protoplastę OUN, a następnie pierwszym przewodniczącym Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Zginął 23 maja 1938 roku w Rotterdamie w wyniku zamachu przeprowadzonego przez sowieckiego agenta Pawła Sudopłatowa, a niektóre źródła wskazują na oficera NKWD, i od tego czasu spoczywał na miejscowym cmentarzu Crooswijk.

Ze względu na datę śmierci Konowalec nie brał bezpośredniego udziału w rzezi wołyńskiej, która rozpoczęła się kilka lat po jego śmierci. Po jego odejściu w strukturach OUN doszło do konfliktu, który w 1940 roku doprowadził do rozłamu na frakcję melnykowców oraz zwolenników Stepana Bandery. Historycy wskazują, że to właśnie w środowisku banderowskim zrodziła się koncepcja antypolskiej czystki etnicznej oraz rozwiązania konfliktu polsko-ukraińskiego, podczas gdy skrzydło melnykowców oceniane jest jako mniej radykalne.

Publicysta serwisu Przystanek Historia zwraca uwagę, że choć Konowalec nie brał udziału w zbrodniach z 1943 roku, jego fundamentalny wkład w stworzenie struktur polityczno-wojskowych OUN oznacza pośredni związek z tą tragedią.