Decyzja Norweskiego Komitetu Noblowskiego
Pokojową Nagrodę Nobla otrzymała 85-letnia Navanethem „Navi” Pillay, co ogłosił w piątek w Oslo przewodniczący Norweskiego Komitetu Noblowskiego, Joergen Watne Frydnes. W oficjalnym uzasadnieniu wskazano na niezłomność, fachowość oraz moralny kompas prawniczki, które uczyniły ją jedną z najbardziej cenionych postaci międzynarodowej jurysprudencji. Komitet podkreślił, że przyznanie wyróżnienia ma przypominać światu o konieczności przestrzegania praworządności, która stanowi fundament pokojowego współistnienia i pozwala rozwiązywać konflikty bez uciekania się do siły.
W czasach, gdy rośnie liczba wojen i konfliktów, a sędziowie i instytucje prawa międzynarodowego są przedmiotem ataków politycznych, Komitet Noblowski pragnie przypomnieć, że zdolność do rozwiązywania konfliktów bez użycia siły lub przemocy zależy od międzynarodowej praworządności. Międzynarodowy system prawny, w ramach którego zbrodniarze wojenni są pociągani do odpowiedzialności, a ofiary nadużyć doczekują się sprawiedliwości, stanowi warunek wstępny dla pokojowego świata
Przewodniczący komitetu zaznaczył, że praca laureatki zyskuje szczególne znaczenie w obliczu rosnącej presji, pod jaką znajdują się międzynarodowe instytucje prawnicze oraz sędziowie. Wskazał, że Pillay konsekwentnie przeciwstawiała się nierównościom w traktowaniu sprawców i ofiar w prawie międzynarodowym. Sędziów działających na tym polu określił mianem strażników chroniących porządek przed chaosem.
Ścieżka zawodowa i osiągnięcia laureatki
Navi Pillay, urodzona w południowoafrykańskim Durbanie w rodzinie pochodzenia indyjskiego, w swojej karierze łączyła praktykę prawniczą z funkcjami w najważniejszych światowych instytucjach. W czasach apartheidu angażowała się w obronę praw człowieka, reprezentując m.in. Nelsona Mandelę. Później pełniła funkcję sędzi w Międzynarodowym Trybunale Karnym dla Rwandy, Międzynarodowym Trybunale Karnym oraz była Wysoką Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka.
Kluczowym momentem w jej karierze było orzecznictwo w trybunale dla Rwandy, gdzie Pillay odegrała istotną rolę w uznaniu gwałtów i przemocy seksualnej za zbrodnie ludobójstwa. Przyczyniła się również do wypracowania standardów ścigania osób odpowiedzialnych za podżeganie do ludobójstwa za pomocą propagandy. Obecnie zasiada w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości, gdzie nadzoruje postępowanie dotyczące oskarżeń o ludobójstwo przeciwko Mjanmie.
Ostatnio Pillay przewodziła komisji śledczej ONZ badającej sytuację na okupowanych terytoriach palestyńskich. W ubiegłym roku komisja stwierdziła, że Izrael dopuścił się ludobójstwa w Strefie Gazy, co wywołało stanowczy sprzeciw strony izraelskiej, która odrzuciła raport jako stronniczy. Sama laureatka podkreślała w rozmowach, że jej działania opierają się na obiektywnej interpretacji faktów i prawa.
Reakcje na ogłoszenie werdyktu
O momencie ogłoszenia decyzji Pillay dowiedziała się podczas spotkania prawników w Norymberdze. Jak podał Norweski Komitet Noblowski, organizatorzy nie zdołali nawiązać kontaktu z laureatką przed oficjalnym komunikatem, a wiadomość o nagrodzie początkowo przyjęła z niedowierzaniem. Do tegorocznej edycji Pokojowej Nagrody Nobla zgłoszono łącznie 287 kandydatów, w tym 208 osób oraz 79 organizacji.
Decyzję z zadowoleniem przyjęły osobistości ze świata prawa i polityki, w tym prezydent RPA Cyril Ramaphosa oraz prawniczka Yasmin Sooka. Doceniono jej wkład w umacnianie ludzkiej godności i sprawiedliwości międzynarodowej. Szefowa Amnesty International, Agnes Callamard, podkreśliła, że uhonorowanie Pillay jest szczególnie istotne w czasach, gdy ład międzynarodowy jest zagrożony.
To wspaniała wiadomość – potrzebujemy więcej poświęcenia i zaangażowania w sprawę praw człowieka
Izraelskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych ostro skrytykowało nagrodę, określając decyzję Komitetu jako groteskowe wykorzystanie wyróżnienia do legitymizacji nienawiści wobec Izraela. Resort porównał Pillay do Josepha Goebbelsa, zarzucając jej szerzenie antysemickich kłamstw. W nawiązaniu do kontrowersji wokół przekazania medalu Nobla przez wenezuelską opozycjonistkę Maríę Corinę Machado, Pillay zażartowała w poniedziałek, że mogłaby podzielić się nagrodą z Donaldem Trumpem, jeśli publiczność będzie klaskać mocniej.
Kontekst konfliktu w Strefie Gazy
Komisja ONZ pod przewodnictwem Pillay w 2024 roku uznała, że Hamas i inne palestyńskie grupy dopuściły się zbrodni wojennych, w tym tortur i brania zakładników podczas ataku z 7 października 2023 roku. Jednocześnie lokalne władze w Strefie Gazy szacują, że w wyniku działań wojennych zginęło ponad 74 tysiące Palethińczyków. Od 2024 roku Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości rozpatruje sprawę o ludobójstwo przeciwko Izraelowi, a prokuratura Międzynarodowego Trybunału Karnego wydała nakazy aresztowania premiera Benjamina Netanjahu oraz Joawa Galanta.