Mechanizm odzyskiwania świadczeń
Obowiązująca od 2017 roku ustawa dezubekizacyjna znacząco obniżyła emerytury i renty funkcjonariuszy, którzy choć przez jeden dzień pełnili służbę w strukturach uznanych przez Instytut Pamięci Narodowej za organy państwa totalitarnego. Katalog tych jednostek został szeroko zakrojony i objął między innymi pracowników wydziałów łączności, funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu, informatyków z departamentu PESEL oraz policjantów, którzy przeszli szkolenia oficerskie w PRL. W rezultacie wielu z nich otrzymuje obecnie świadczenia na poziomie emerytury minimalnej, która wynosi około 1,7 tys. zł na rękę.
Choć po przejęciu władzy nowy rząd zapowiadał zmiany w przepisach, polityczne deklaracje czołowych przedstawicieli państwa sugerowały brak poparcia dla nowej ustawy. Wobec takiej sytuacji, funkcjonariusze zaczęli masowo korzystać z już istniejącego zapisu w art. 8a ustawy dezubekizacyjnej. Przepis ten daje szefowi MSWiA uprawnienie do przywrócenia pełnego świadczenia na wniosek osoby zainteresowanej.
Warunki i statystyki przywracania emerytur
Warunkiem koniecznym dla skorzystania z tej ścieżki jest wykazanie, że służba w PRL miała charakter krótkotrwały, a funkcjonariusz w wolnej Polsce rzetelnie wywiązywał się z obowiązków, w szczególności z narażeniem zdrowia i życia. Dane MSWiA wskazują, że od 13 grudnia 2023 roku wydano ponad 2,7 tys. pozytywnych decyzji, odrzucając jedynie 40 wniosków. Dla porównania, w latach 2017–2023 pozytywnie rozpatrzono jedynie około 30 tego typu podań.
Łączny koszt wypłaconych wyrównań na mocy art. 8a wyniósł blisko 436 mln zł według stanu na 31 sierpnia 2026 roku. Poza decyzjami administracyjnymi, wielu emerytów dochodzi swoich praw w sądach. Dotychczas zapadło blisko 17 tys. korzystnych dla nich wyroków, które kosztowały państwo ponad 2,7 mld zł. Skuteczność tych działań opiera się w dużej mierze na wyroku siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 16 września 2020 roku, który nakazuje indywidualną ocenę służby każdego funkcjonariusza.
Skala zjawiska
Łącznie decyzje o obniżkach świadczeń otrzymało blisko 40 tys. osób, w tym około 8 tys. wdów i dzieci pobierających rentę rodzinną. Całkowity koszt wynikający z tzw. ustawy dezubekizacyjnej dla budżetu państwa szacowany jest obecnie na blisko 3,2 mld zł, co stoi w sprzeczności z początkowymi prognozami ówczesnego kierownictwa MSWiA, które zakładały zysk dla budżetu na poziomie 135 mln zł rocznie.
Według szacunków Stowarzyszenia Emerytów i Rencistów Policyjnych, około 11 tys. osób zmarło przed zakończeniem procesów sądowych, w tym około 100 osób prawdopodobnie popełniło samobójstwo.