Zastrzeżenie numeru PESEL w telefonie i komputerze: jak działa ochrona po incydencie w MyDr?

Po cyberataku dotyczącym firmy MyDr państwowe instytucje apelują o szczególną ostrożność. Incydent może dotyczyć danych niemal 19 mln osób, co znacznie zwiększyło popularność usługi zastrzeżenia numeru PESEL. Efektem są kolejki w urzędach, choć całą procedurę można wykonać z poziomu smartfonu lub komputera. Sprawa jest poważna ze względu na skalę informacji przetwarzanych przez systemy MyDr.

Urząd Ochrony Danych Osobowych informował o doniesieniach dotyczących możliwego wycieku danych osobowych niemal 19 mln Polaków. Jednocześnie Centrum e-Zdrowia podkreśla, że nie doszło do naruszenia bezpieczeństwa centralnych usług e-zdrowia. Firma MyDr obsługuje rozwiązania wykorzystywane przez placówki medyczne. W sierpniu pojawiła się informacja o poważnym incydencie cyberbezpieczeństwa. Skala potencjalnego naruszenia spowodowała reakcję instytucji państwowych.

Prezes UODO przypomniał administratorom korzystającym z usług MyDr o konieczności przeprowadzenia analizy ryzyka i, jeśli spełnione zostaną ustawowe przesłanki, zgłoszenia naruszenia oraz poinformowania osób, których dane dotyczą. Nie oznacza to jednak, że problemy objęły państwowy system e-zdrowia. Centrum e-Zdrowia poinformowało, że centralne usługi e-zdrowia nie zostały naruszone, a incydent nie wpływa na dostęp pacjentów do świadczeń, recept ani usług świadczonych w publicznym systemie zdrowia.

Jak działa zastrzeżenie numeru PESEL i przed czym chroni?

Zastrzeżenie numeru PESEL zostało wprowadzone 17 listopada 2023 r. Ta opcja zabezpiecza nas przed skutkami wykorzystania naszego numeru identyfikacyjnego przez inne osoby. Skutki możliwości zastrzeżenia numeru PESEL obowiązują w Polsce od 1 czerwca 2024 r. Od tego dnia instytucje finansowe mają obowiązek sprawdzenia numeru PESEL klienta przed podpisaniem umowy kredytowej lub udzielenia pożyczki.

Zastrzeżenie chroni też przed nieautoryzowaną wymianą karty SIM, ale nie chroni przed zawarciem umowy na usługi telekomunikacyjne. Instytucje finansowe i operatorzy w momencie wymiany karty SIM mają obowiązek sprawdzenia statusu zastrzeżenia numeru PESEL. W przypadku, kiedy ktoś bez naszej wiedzy podpisze umowę np. kredytową, podmiot udzielający pożyczki nie może mieć wobec nas żadnych roszczeń.

Mówiąc ogólnie, zastrzeżenie numeru PESEL to ochrona, która w przypadku ewentualnego oszustwa z wykorzystaniem go zdejmuje z nas zagrożenie poniesienia odpowiedzialności za zobowiązania, których nie zaciągnęliśmy. Zastrzeżenie numeru PESEL nie ma żadnego wpływu na codzienne czynności. Nadal możemy załatwiać sprawy urzędowe, głosować w wyborach, zrealizować receptę czy pójść do lekarza. Dlatego też profilaktycznie możemy mieć aktywne zastrzeżenie przez cały czas.

Nie trzeba przy tym wiedzieć, czy nasze dane znalazły się w rękach przestępców. Zastrzeżenie PESEL może pełnić funkcję prewencyjną, a nie trzeba czekać na informację, że akurat nasze dane zostały przejęte, ponieważ zastrzeżenie można potraktować jako stałe zabezpieczenie.

Metody zastrzeżenia i cofania ochrony w telefonie lub na komputerze

Wyciek danych 19 mln Polaków, jaki miał miejsce w ostatnich dniach, spowodował znaczny wzrost popularności usługi zastrzeżenia numeru PESEL. Co za tym idzie, w urzędach zaczęły pojawiać się coraz dłuższe kolejki. Całą procedurę można przeprowadzić wygodnie bez wychodzenia z domu i są na to dwie główne metody cyfrowe. Administracja publiczna przypomina również o możliwości dokonania zastrzeżenia osobiście w urzędzie gminy. Pierwsza metoda to skorzystanie z aplikacji mObywatel.

Po jej uruchomieniu należy u dołu ekranu wybrać zakładkę Usługi i z listy wybrać opcję Zastrzeż PESEL. Za pomocą jednego przycisku zastrzegamy nasz numer identyfikacyjny. W tym miejscu możemy też sprawdzić historię zmian oraz podejrzeć, kto i kiedy sprawdzał nasz numer PESEL. Jeśli ktoś będzie np. próbował wziąć kredyt na nasze dane i bank będzie je weryfikować, to w tym miejscu pojawi się o tym informacja.

Zastrzeżenie możemy też wprowadzić przez komputer, na rządowej stronie internetowej gov.pl, gdzie również mamy dostęp do panelu mObywatela. Po zalogowaniu na swoje konto, co możemy zrobić np. poprzez Profil Zaufany, przewijamy stronę do sekcji Katalog usług. Tu wybieramy dokumenty i dane osobowe i przewijamy do sekcji PESEL. Tam znajdziemy opcję zastrzeżenia numeru oraz możliwość podejrzenia historii zmian i weryfikacji naszych danych. Obie metody są tak samo skuteczne i dają dokładnie taki sam skutek.

Warto też pamiętać o tym, że są dwa sposoby zdjęcia zastrzeżenia. Będzie to niezbędne, kiedy faktycznie pojawi się potrzeba wzięcia kredytu lub skorzystania z zakupów na raty. Zastrzeżenie można cofnąć stale i bezterminowo lub czasowo. W drugiej opcji podajemy datę i godzinę, w której PESEL ma zostać ponownie zastrzeżony, i cały proces zostanie wykonany automatycznie w wyznaczonym terminie. Zdjęcie zastrzeżenia wykonujemy dokładnie w taki sam sposób, jak zastrzeżenie numeru PESEL.

Zagrożenie phishingiem i dodatkowe środki ostrożności

Sam PESEL nie jest jedynym problemem. Po dużych wyciekach danych może wzrosnąć ryzyko prób oszustwa. Przestępcy mogą wykorzystywać posiadane informacje, aby zwiększyć wiarygodność fałszywej wiadomości lub rozmowy telefonicznej. UODO zwraca uwagę na ryzyko phishingu, którego celem może być zdobycie kolejnych danych albo dostępu do bankowości internetowej i innych usług.

Dlatego podejrzany powinien być przede wszystkim kontakt, podczas którego ktoś wywiera presję, żąda podania dodatkowych danych, hasła, kodu autoryzacyjnego albo nakłania do szybkiego kliknięcia w przesłany link. Centrum e-Zdrowia wprost wymienia zastrzeżenie numeru PESEL, na przykład w aplikacji mObywatel, jako jedno z działań, które mogą ograniczyć potencjalne konsekwencje incydentu.

Zaleca również używanie unikalnych haseł, uwierzytelniania wieloskładnikowego oraz szczególną ostrożność wobec podejrzanych wiadomości SMS, e-maili i telefonów. Podobne zalecenie przekazał UODO, wskazując, że po naruszeniu danych zastrzeżenie PESEL może być jednym ze sposobów ograniczenia ryzyka związanego między innymi z kradzieżą tożsamości. Warto przekazać tę informację również rodzicom i dziadkom.

Osoby rzadziej korzystające z internetu mogą nie wiedzieć o możliwości zastrzeżenia PESEL, a jednocześnie mogą być szczególnie podatne na próby oszustwa wykorzystujące telefon lub SMS.