Sytuacja ubóstwa skrajnego i socjalnego w Polsce
Organizacja EAPN Polska opublikowała coroczny raport Poverty Watch 2026 z monitoringu ubóstwa oraz polityki jego przeciwdziałania, przedstawiony z okazji Międzynarodowego Dnia Walki z Ubóstwem. Choć krajowa gospodarka notuje wzrost, autorzy raportu podkreślili, że ubóstwo skrajne w 2025 roku wcale nie zmalało.
Granicę ubóstwa skrajnego wyznacza się na podstawie minimum egzystencji, które obejmuje zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb. Opierając się na danych Głównego Urzędu Statystycznego, twórcy opracowania wskazali, że ubóstwo skrajne w 2025 roku dotyczyło 5,3 proc. osób w gospodarstwach domowych, czyli około 2 milionów osób (wobec 5,2 proc. w 2024 roku i 6,6 proc. rok wcześniej).
Autorzy zaznaczyli, że wydatki tych osób były niższe od granicy opartej na minimum egzystencji. Podkreślili jednak, że tak niewielka różnica między wynikami z lat 2024 i 2025 nie daje podstaw do mówienia o faktycznym wzroście ubóstwa, a rezultaty badań próbkowych stanowią jedynie oszacowania. Najbardziej uzasadniony wniosek wskazuje, że w 2025 roku ubóstwo skrajne utrzymało się na poziomie zbliżonym do poprzedniego okresu.
Nowe statystyki wykazują również, że odsetek osób żyjących poniżej minimum socjalnego w 2025 roku spadł do 40,3 proc. z 41,3 proc. w 2024 roku, co odpowiada około 15 milionom osób. Minimum socjalne zakłada zaspokajanie potrzeb na skromnym poziomie.
Kryteria dochodowe i koszty minimum socjalnego
Granica minimum socjalnego nie jest wyznaczana ustawowo, ponieważ zależy m.in. od kosztów koszyka dóbr i usług oraz indywidualnej sytuacji danej osoby lub rodziny. Dla gospodarstwa jednoosobowego w wieku produkcyjnym wynosiła ona około 1 947,12 zł miesięcznie, natomiast w pierwszym kwartale 2025 roku było to 1 896,57 zł.
W przypadku samotnego emeryta w 2025 roku kwota ta wynosiła około 1 910 zł miesięcznie. Dla czteroosobowej rodziny złożonej z rodziców i dwójki dzieci minimum socjalne wynosiło natomiast około 6 238,51 zł miesięcznie, co w przeliczeniu daje 1 559,63 zł na jedną osobę.
Wzrost ubóstwa ustawowego i postulaty waloryzacji
Wskaźnik ubóstwa ustawowego wzrósł z 2,6 proc. w 2024 roku do 8,1 proc. w 2025 roku, co oznacza zmianę z około 0,97 miliona do 3,02 miliona osób. Główną przyczyną takiego skoku była podwyżka kryteriów dochodowych pomocy społecznej wprowadzona w styczniu 2025 roku, ponieważ ubóstwo ustawowe wiąże się z wydatkami poniżej progów wyznaczonych przez pomoc społeczną.
Twórcy raportu zwrócili szczególną uwagę na pilną konieczność wprowadzenia corocznej waloryzacji kryteriów dochodowych pomocy społecznej, przynajmniej w stopniu odpowiadającym wzrostowi cen. Obecnie progi te są weryfikowane raz na trzy lata. Od stycznia 2025 roku wynoszą one 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Między kolejnymi weryfikacjami ceny stale rosną, a progi pozostają zamrożone.
W dokumencie wskazano, że Ministerstwo Finansów w 2026 roku zablokowało starania resortu rodziny o coroczną waloryzację kryteriów pomocy społecznej ze względu na skutki budżetowe. Autorzy podkreślili, że koszty te są niewielkie w porównaniu do kosztów zaniechania, takich jak narastające zaległości, pogarszający się stan zdrowia obywateli i konieczność późniejszych interwencji.
Zamrożone świadczenia i cele europejskie
Kolejnym istotnym problemem wskazanym w raporcie pozostaje zamrożenie zasiłków rodzinnych po stronie dochodów rodzin. Kwoty wynoszące 95, 124 lub 135 zł miesięcznie nie uległy zmianie od listopada 2016 roku, natomiast kryteria dochodowe na poziomie 674 i 764 zł na osobę pozostają na tym samym poziomie od listopada 2015 roku.
Nowe instrumenty wsparcia, takie jak program Aktywny Rodzic, renta wdowia czy jednorazowy bon ciepłowniczy, zwiększają dochód części gospodarstw domowych, jednak nie rekompensują całkowicie tej erozji. Ich skuteczność zależy bowiem od dostępności żłobków, terminowości wypłat oraz faktycznego zasięgu.
W raporcie przypomniano również, że w maju Komisja Europejska przyjęła pierwszą strategię Unii Europejskiej przeciw ubóstwu. Zakłada ona cel zmniejszenia do 2030 roku liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym o co najmniej 15 milionów w porównaniu z 2019 rokiem, w tym o co najmniej 5 milionów dzieci, oraz długofalowy cel wyeliminowania ubóstwa do 2050 roku. Polska zobowiązała się do zredukowania liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem o 1,5 miliona względem 2019 roku, w tym o 300 tysięcy dzieci. Według danych z 2025 roku pierwszy cel zrealizowano w 78,6 proc., a drugi, dotyczący najmłodszych, w 22,3 proc.