Prof. Grzegorz Nowik: Nie było „Cudu nad Wisłą”, cudem była wiedza o planach bolszewików

Prof. Grzegorz Nowik, historyk i wicedyrektor Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, wskazuje, że pojęcie „Cudu nad Wisłą” jest określeniem potocznym, wzorowanym na francuskim „Cudzie nad Marną” z 1914 roku. Podkreśla on, że Kościół nigdy nie potwierdził nadprzyrodzonego charakteru zwycięstwa w 1920 roku. Zdaniem profesora, za sukcesem polskiej armii stała przede wszystkim fachowa wiedza o zamiarach bolszewików, zjednoczona postawa narodu oraz doskonałe wykonanie planów strategicznych. Nowik zaznacza, że jego celem jest zastąpienie narosłych przez lata mitów twardymi faktami historycznymi.

Powstanie polskiego radiowywiadu

Budowa polskiego wywiadu wojskowego rozpoczęła się krótko po odzyskaniu niepodległości, gdy Józef Piłsudski powierzył to zadanie pułkownikowi Józefowi Rybakowi. Rybak, doświadczony oficer wywiadu austro-węgierskiego, ściągnął do współpracy Karola Bołdesku, eksperta w dziedzinie radiowywiadu na kierunku rosyjskim. Pozwoliło to na szybkie zorganizowanie systemu nasłuchu, który stał się niezbędny, ponieważ tradycyjne metody przekazywania informacji, jak kurierzy, często zawodziły. Przechwytywanie korespondencji radiotelegraficznej alfabetem Morse’a umożliwiło polskiemu dowództwu uzyskanie wiedzy o ruchach przeciwnika w czasie niemal rzeczywistym.

Przełom kryptologiczny porucznika Kowalewskiego

Przełomowy moment w pracy wywiadu nastąpił w sierpniu 1919 roku dzięki porucznikowi Janowi Kowalewskiemu. Zainspirowany metodami literackimi, Kowalewski samodzielnie przeanalizował przechwycone szyfrogramy, znajdując w nich powtarzalne wzory i wykorzystując błędy rosyjskich telegrafistów. Zidentyfikował słowa kluczowe, co pozwoliło mu na złamanie pierwszego rosyjskiego szyfru. Do końca wojny polski wywiad przechwycił około cztery tysiące szyfrogramów i złamał ponad sto kluczy szyfrowych, angażując najwybitniejszych matematyków i lingwistów z Warszawy oraz Lwowa.

Wiedza wywiadowcza fundamentem zwycięstwa

Przewaga informacyjna była kluczowa w sierpniu 1920 roku, gdy polskie dowództwo posiadało pełną wiedzę o zmianie planów Tuchaczewskiego. Rozdzielenie rosyjskich sił oraz konflikt polityczny między Trockim a Stalinem były widoczne w przechwytywanej korespondencji, co pozwoliło Józefowi Piłsudskiemu precyzyjnie przygotować kontratak. Radiowywiad posłużył również do przeprowadzenia skutecznej dywersji w dniach 17–18 sierpnia 1920 roku. Polska radiostacja zagłuszyła rosyjski rozkaz odwrotu, nadając tekst Pisma Świętego, co uniemożliwiło Armii Czerwonej sprawne wycofanie się i doprowadziło do jej rozbicia.

Dziedzictwo radiowywiadu i współpraca z Japonią

Doświadczenia zdobyte przy łamaniu bolszewickich szyfrów stały się podwalinami dla sukcesów kolejnego pokolenia polskich kryptologów. Jan Kowalewski po wojnie dzielił się swoją wiedzą z japońskim Sztabem Generalnym, co zapoczątkowało długoletnią współpracę wywiadowczą trwającą do wybuchu II wojny światowej. Profesor Nowik wskazuje na bezpośrednią ciągłość między metodami wypracowanymi w 1919 roku a późniejszym złamaniem szyfru Enigmy. Podkreśla, że kluczową lekcją tamtego okresu pozostaje potrzeba ścisłej współpracy między wojskiem a światem nauki w tworzeniu systemu obronnego państwa.