Polacy oddali miliardy butelek z kaucją. Resort klimatu planuje zmiany w systemie kaucyjnym

System kaucyjny w Polsce, uruchomiony jesienią 2025 roku, osiągnął dużą skalę działania w okresie wakacyjnym. Do końca czerwca 2026 roku konsumenci zwrócili około 2,3 mld opakowań po napojach, a liczba ta wzrosła do 3,2 mld do końca lipca, co oznacza oddanie około 900 mln sztuk w samym lipcu. W przeliczeniu na każdego mieszkańca daje to przeciętnie 86 zwróconych opakowań.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazywało, że prostego porównania liczby opakowań wprowadzonych na rynek z liczbą zwrotów nie można jeszcze traktować jako ostatecznej miary skuteczności systemu, ponieważ od wyprodukowania napoju do oddania butelki może upłynąć kilka tygodni lub miesięcy. Sieć zbiórki objęła około 64 tys. punktów, z czego automaty kaucyjne funkcjonują w blisko 14 tys. lokalizacji według danych czerwcowych, a liczba ta wzrosła do 17,5 tys. automatów w lipcu.

Za pośrednictwem urządzeń automatycznych zbierane jest obecnie od 87 do 88 proc. wszystkich opakowań. Około 54 proc. punktów zbiórki stanowią małe sklepy, z których część przystąpiła do systemu dobrowolnie, a punkty zwrotu pojawiają się także na plażach, w miejscowościach wypoczynkowych oraz przy dużych wydarzeniach.

Planowane zmiany legislacyjne i losy bonów kaucyjnych

Ministerstwo Klimatu i Środowiska zapowiedziało nowelizację ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi. Resort planuje między innymi ustawowe wydłużenie i ustandaryzowanie okresu ważności bonów otrzymywanych za zwrócone opakowania, by były ważne znacznie dłużej niż dotychczasowe minimum 30 dni. Wiceszefowa resortu Paulina Hennig-Kloska zapowiedziała poprawę wygody zwrotu, dalszą jawność logistyki oraz pełną jawność pieniędzy.

Prace analityczne nad nowymi regulacjami mają zakończyć się we wrześniu, a ostateczne decyzje odnośnie do dokładnego wydłużenia terminu ważności bonów zapadną w tym samym miesiącu. Obecnie ważność bonów ustalana jest przez sklepy i operatorów, jednak konsument ma prawo zarówno zrealizować bon podczas zakupów, jak i wymienić go na gotówkę, a sklep nie może odmówić wypłaty pieniędzy.

Planowana nowelizacja ma również na celu włączenie do systemu jednorazowych opakowań szklanych, choć zmiana ta będzie wymagała odpowiedniego okresu dostosowawczego.

Zasady działania systemu oraz kontrowersje wokół przepisów

Obecnie system kaucyjny obejmuje jednorazowe butelki z tworzywa sztucznego o pojemności do 3 litrów oraz metalowe puszki do 1 litra, za które kaucja wynosi 50 groszy, a także szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra objęte kaucją w wysokości 1 zł. Zgodnie z przepisami butelki i puszki należy zwracać niezgniecione, co pozwala urządzeniom na odczytanie kodu kreskowego i weryfikację kształtu, a w przypadku awarii automatu konsument ma prawo do ręcznego zwrotu opakowań.

Choć system ma na celu osiągnięcie unijnych poziomów selektywnej zbiórki wynoszących 77 proc. do 2028 roku i 90 proc. od 2029 roku, budzi on również kontrowersje i spotyka się z krytyką ze strony wyborców oraz parlamentarzystów. Do Sejmu wpłynął projekt Konfederacji postulujący zniesienie systemu, a politycy tacy jak Dorota Łoboda czy Robert Dowhan zwracali uwagę na problemy z długimi kolejkami, wygasaniem bonów i niejasnościami w obiegu opłaty kaucyjnej.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska podkreśla jednocześnie ekologiczne efekty funkcjonowania mechanizmu, w tym spadek liczby opakowań porzucanych w przestrzeni publicznej oraz pozyskiwanie czystszych strumieni surowców wtórnych, takich jak PET i aluminium trafiające do recyklingu i hut.