Sytuacja na Kanale Gliwickim i skala śnięcia ryb
Od soboty z Kanału Gliwickiego wyłowiono łącznie ponad 1,2 tony śniętych ryb. Podczas wtorkowych porannych kontroli IV, V i VI sekcji kanału służby wyciągnęły z wody około 201 kg martwych organizmów. Wśród odłowionych ryb dominują sandacze, leszcze, karpie i karasie. W ciągu kilku dni liczebność złotej algi w Porcie Gliwice wzrosła niemal dwukrotnie, skacząc z 270 mln do ponad 529 mln komórek na litr.
Złota alga to toksyczny glon uznany przez naukowców za bezpośrednią przyczynę katastrofy ekologicznej na Odrze w 2022 roku oraz masowego śnięcia organizmów w zbiorniku Dzierżno Duże w 2024 roku. Organizm ten pod wpływem stresu środowiskowego produkuje substancje zabójcze dla zwierząt oddychających skrzelami, takich jak ryby, małże, ślimaki czy kijanki, choć samych komórek glonu praktycznie nie widać gołym okiem ze względu na ich mikroskopijne rozmiary.
Wprowadzone zakazy i działania zaradcze
Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie – Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gliwicach podjął decyzję o zamknięciu dla żeglugi V sekcji cieku od 18 sierpnia aż do odwołania. Dotychczas w ramach przeciwdziałania zatrzymano przepływ wód w dół z V i VI sekcji oraz przygotowano podwyższenie zastawek jazu łączącego V sekcję ze zbiornikiem Dzierżno Duże, co ma ograniczyć niekontrolowany napływ wody.
Falowanie wywołane ruchem jednostek pływających może spowodować przedostawanie się wody z V sekcji Kanału Gliwickiego do zbiornika Dzierżno Duże, a wraz z nią glonów złotej algi, wyjaśniły Wody Polskie w Gliwicach. Dodatkowo w poniedziałek wojewoda śląski Marek Wójcik wprowadził zakaz korzystania z VI sekcji Kanału Gliwickiego.
Obejmuje on między innymi spożywanie wody, wchodzenie do niej, kąpiele, połów i konsumpcję ryb, pojenie zwierząt gospodarskich i domowych, używanie wody do celów gospodarczych, uprawianie sportów wodnych oraz turystykę. Wprowadzone obostrzenia nie dotyczą jednak działań związanych z zarządzaniem kryzysowym, pracami budowlanymi, utrzymaniem wód oraz pracami konserwacyjnymi.
Badania stężenia alg i planowane metody neutralizacji
Ministerstwo Klimatu i Środowiska, powołując się na poniedziałkowe badania międzyresortowego zespołu do spraw rzeki Odry, poinformowało, że stężenie złotej algi w VI sekcji Kanału Gliwickiego wyniosło 547 mln komórek w litrze wody, utrzymując się na poziomie zbliżonym do piątkowego pomiaru wynoszącego 530 mln. Resort klimatu i środowiska wskazał, że stężenie na poziomie 550 mln komórek na litr oznacza najwyższy, trzeci stopień zagrożenia zakwitem przy normie wynoszącej poniżej 1 miliona.
Wody Polskie w Gliwicach zapewniają, że lądowe i wodne patrole kontrolne są prowadzone regularnie. Wojewoda śląski wcześniej zapowiedział gotowość służb do użycia nadtlenku wodoru w celu zwalczenia glonu, jeśli zajdzie taka konieczność.
Metoda ta była już testowana w 2024 roku na rzece Kłodnicy, gdzie eksperyment z użyciem tlenku wodoru przyniósł spadek liczebności złotej algi o ponad 90 procent według raportu Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego, nie wykazując jednocześnie negatywnego wpływu na florę i faunę w odpowiednich stężeniach.
Czynniki sprzyjające i tło zasolenia wód
Rozwojowi Prymnesium parvum w Kanale Gliwickim sprzyja specyficzne połączenie warunków środowiskowych. Do kluczowych czynników należą stagnacja wód, ich silne nagrzewanie się podczas upałów oraz wysoki poziom zasolenia.
Najwyższa Izba Kontroli w 2025 roku opublikowała ustalenia, z których wynika, że w latach 2020–2023 kopalnie w województwie śląskim odprowadzały do dorzecza Odry i Wisły średnio 183 miliony metrów sześciennych wód dołowych rocznie, co przekłada się na około 1,5 miliona ton soli w postaci chlorców i siarczanów. W kontrolowanym okresie średnie zasolenie wód wprowadzanych do rzek przez kopalnie węgla kamiennego wynosiło 8 promili.
Wartość ta przewyższa zasolenie Morza Bałtyckiego wynoszące około 7 promili, a w niektórych próbkach przekraczała nawet zasolenie wód oceanicznych szacowane na około 35 promili czy Morza Śródziemnego sięgające około 39 promili.